Afaan Oromoo

Flag of the Oromia Region

Flag of the Oromia Region (Photo credit: Wikipedia)

Afaanni Oromoo afaan Oromiyaa , Somaliyaa, Kenyaa, fi Biyyoota Gaanfa Afrikaa biroo keessatti baroota kumaatamaaf ballinaan dubbatama . Afaan Oromoo Oromiyaa keessatti uummata Oromoo miliyoona 40 ol ta’aniin dubbatama. Walumaa gala Afrikaa keessatti baayyina namoota dubbataniin Arabbifaa, fi Afaan Hawusaatti aanuun sadarkaa 3ffaa irratti argama.

Erga Oromiyaan diinaan qabatamee  Afaanni Oromoo gita bittaa habashaa jalatti akka hin dubbatamnee fi hin barreeffamne dhiibbaa hamaatu irra ture. Aadaa fi Afaan Oromoo haqamuun afaanii fi aadaa habashaa Oromiyaa keessatti akka dagaagan godhaman.

Hata’u malee qabsoo uummata Oromoon Afaanni Oromoo mirga biyya isaarratti mulqame deebsee argachuun daandii guddinaa qabatee jira.

Afaanni ittiin walii galuuf, ergaa waliif dabarsuuf, aadaa dagaagsuu fi dhaloota fuulduraaf dabarsuuf  akkasumas barnootaa fi  teekinoolojii uummataan gahuuf iddoo guddaa qaba. Oromoonni marti afaan Oromoo barachuu qaban.

Seerluga Afaan Oromoo:

Afaan Oromoo dubbachuu, bareessuu, dubbisuu fi dhagahuuf  afaan Oromoo beekuun barbaachisaa dha. Afaanni Oromoo akkauma afaan kamiiyyuu seerluga mataa isaa qaba.

Fuula kanatti Afaan Oromoo barreessuu fi dubbisuu waliin ilaalla.

Qubee Afaan Oromoo

Qubeen Afaan Oromoo akkaataa sagaleen itti uumamu irratti hundaa’uun bakka  lamatti qoodama.

  1. Dubbachiiftuu: Sagaleen hafuuruma sombaa dhufuun qoonqoo keessatti uumama. Sochiin harrabaa fi hidhii hagas hin barbaachisu.
  2. Dubbifamaa: Isaan kun haafuura fi,sochii  qoonqoo, harraba, ilkaanii ykn hidhiin uumama. Yeroo hedduu dubbachiiftuu of biraatti barbaadu.
  • Qubee Dubbachiiftuu:

Qubee Xiqaa: a, e, i, o ,u

Qubee Guddaa: A, E, I,O,U

  • Qubee Dubbifamaa:
    No. Qubee Xiqqaa Qubee Guddaa
    1.          b           B
    2.          c           C
    3.          d           D
    4.          f           F
    5.          g           G
    6.          h           H
    7.          j           J
    8.          k           K
    9.          l           L
    10.          m           M
    11.          n           N
    12.          p           P
    13.          q           Q
    14.          r           R
    15.          s           S
    16.          t           T
    17.          v           V
    18.          w           W
    19.          x           X
    20.          y           Y
    21.          z           Z

    Qubee Dachaa

  • dh  ( Dh)
  • ch (Ch)
  • ny (Ny)
  • ph (Ph)
  • sh (Sh)
  • ts (Ts)

Qubee + Qubee=sagalee

Fkn: B +u =Bu

N+a=Na

B+o =Bo

k+k+a+a=kkaa

Sagalee + Sagalee= Jecha

Fkn: Buna, mana,bokkaa, biyya, laga, qe’ee

  • Qubee Dheeraa fi Gabaabaa

Afaanni Oromoo akka dubbatamutti barreeffama.

Sagaleen yeroo dubbatamu gabaabaa  qubee dubbachiiftuu tokko ykn qubee dubbifamaa fi dubbachiiftuu tokko qofaan bareeffama. ( Qubeen dachaa akka qubee tokkootti ilaalama). Sagaleen yeroo dubbatamu dheeraan qubee  dubbachiiftuu lama of biraa qaba.

Fkn: a. Sagalee gabaabaa Leexaa:  gama lachuunuu gabaabaa dha:   Bu+na==>Buna

Ma +na=====>mana

La+fa======>Lafa

La+ga======>Laga

Ba+r+cu+ma===>barcuma

b. Sagalee Dheeraa Leexaa:Gama lachuunuu dheeraa

Aa+daa======>Aadaa

Quu+faa======>Quufaa

Dhee+raa=====>Dheeraa

Qubee Jabaa fi Laafaa

Qubee jabaan dubbifamaa gosa tokko lama walitti aansuun barreeffama. Qubeen dachaa garuu jabaas ta’e laafaa akkuma tokkotti bareeffama.

Fkn: Laafaa:   Karaa,  gadaa,baruu, gama, jamaa, horii, jaalala, qabsoo, sirba, hirbuu,  deemsa, siyaasa,  jala, hiree, ciree, aadaa

Jabaa: Karra,gadda, barruu, carraa,barreessuu,caccabsaa, harra, gidduu, gaadidduu, jibba, yakka, geejjiba,irra, maallaqa,

tokkummaa, adda, dorrobaa

Qubeeleen qancarfaman yeroo baayyee qubee jabaan barreeffamu: fkn: jabaa==>jajjabaa, cimaa===> ciccimaa,

Irra buta

Jecha irra buta of keessaa qabu yeroo barreessinu qubee dubbifamaa lama wali hin fakkaanne sagalee lama kan qaban garuu qubeen dubbachiiftuu gidduu hin jirreen barreeffama. Fkn: irbuu, salphaa,korma, jirma,jirbii, sirna, barnoota,halkan fi  kkf.

Hudhaa

Qubeen dubbachiiftuu yeroo sagalee mataa isaanii bakka bu’uun yeroo  lamaa lamaa fi isaa ol walitti aanan hudhaa ( tilde (‘))   dhaan adda ba’u. Fkn: bakka bu’uu , adda ba’uu,ka’uu, gurmaa’uu, re’ee, qe’ee,manca’e,ka’uu, milkaa’i, gurmaa’oo fi kkf.

~~~~~~~itti fufa~~~~~~

Gaaffii yoo qabaattan ykn yaada yoo qabaattan bakka “comment” jedhuun yoo barreessitan ergaan keessan nu ga’a.

Afaan Oromoo jaallachuun waan barattaniif galatoomaa!

Booda wal argina. Nagaan.

Advertisements

2 thoughts on “Afaan Oromoo

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s